Macht in de patiënt-artsrelatie



Macht heeft een slecht imago. Doorgaans associëren we dat met dwang en het bewust controle uitoefenen over mensen. Als je macht hebt, kan je iemand iets laten doen wat hij anders niet had gedaan, zelfs als hij tracht het niet te doen.  In alle menselijke relaties speelt macht mee, leert de vakliteratuur, dus ook in de patiënt-arts relatie. 



Nochtans, als arts kan je normaal gesproken een patiënt niets laten doen wat hij niet zelf wil. Tenzij de arts geweld gebruikt bijvoorbeeld en dat komt voor. Gelukkig blijft het de uitzondering.  Maar waar komt de macht, die de arts wel degelijk heeft, dan uit voort? 

"Resource power"

Het doctoraatsonderzoek van Edgard Eeckman bevestigt het bestaan van een andere en onderbelichte machtsbasis: macht als gevolg van de afhankelijkheid van resources die iemand bezit. Hij noemt dit "resource power". Resources van de arts waarvan een patiënt in mindere of meerdere mate afhankelijk is, zijn informatie, kennis, tijd, vaardigheden, affectie, aanhankelijkheid en de wettelijke macht om iets te labelen als een ziekte en geneesmiddelen en ziekteverlof voor te schrijven. En hoe belangrijker en zeldzamer een resource, hoe afhankelijker de patiënt. 

Let wel, de arts is ook afhankelijk van de resources van zijn patiënt. De resources van de patiënt waarvan de huisarts in mindere of meerdere mate afhankelijk is, zijn informatie, tijd, affectie en economische afhankelijkheid. Zonder de informatie van de patiënt kan een arts moeilijker een correcte diagnose stellen en de meest aangewezen behandeling voorschrijven. 

Er is dus sprake van wederzijdse afhankelijkheid

Het onderzoek toont echter aan dat de patiënt meer afhankelijk is van de resources van de arts dan omgekeerd. En dus dat de machtsbalans overhelt in het voordeel van de arts


De patiënt begint daarenboven de relatie met de arts omdat hij niet (meer) zonder kan, en dus vanuit een positie van afhankelijkheid. De arts heeft dus in de patiënt-artsrelatie het machtsoverwicht, maar hij hoeft die macht niet uit te oefenen. Wel integendeel, ze is een opportuniteit om er iets positiefs me te doen.

De wederzijdse afhankelijkheid van resources tussen patiënt en zorgverstrekker speelt zich af in het brede machtsveld van de gezondheidszorg en de samenleving in het algemeen. Patiënt en zorgverstrekker zijn immers ook afhankelijk van resources die zich bevinden buiten de interpersoonlijke relatie. Neem de bureaucratie. Daarvan zijn zowel de patiënt als de arts afhankelijk. Iemand kan wel bezwaar hebben tegen het feit dat hij (of zij) voor terugbetaling van een behandeling een aanvraag op papier moet invullen, maar als de administratie dat zo heeft beslist, heeft hij geen keuze. Als patiënt is men daar afhankelijk van. Je kunt daar je stem over laten horen op sociale media of een mail sturen naar de minister. Maar de kans dat dit iets verandert, is klein.

Weerstand

Sommige patiënten bieden actief weerstand tegen ongewenste afhankelijkheid. Die weerstand kan verschillende vormen aannemen. De patiënt kan bijvoorbeeld naar een andere arts of een ander ziekenhuis overstappen. De patiënt hoopt dan bij een andere arts een beter gevoel te hebben. Hij of zij kan echter ook zijn afkeuring van de afhankelijkheid laten blijken zonder dat dit iets verandert aan de afhankelijkheid zelf. De patiënt kan zich boos maken bijvoorbeeld, negatief commentaar geven op de arts tegen vrienden en familie of in een blog op het Web of op sociale media.

Wie door ziekte autonomie en controle verliest en daardoor afhankelijk  wordt van de resources van de arts en van andere zorgverstrekkers, kan zich daardoor slecht en ongelukkig voelen. Afhankelijkheid en een gevoel van machteloosheid kunnen het dagelijks leven van een patiënt helemaal overhoop gooien. Onzekerheid, het gevoel van ernst en risico van de ziekte of behandeling en het vertrouwen in de arts,  kunnen de afhankelijkheid nog vergroten. 

Ongewenste afhankelijkheid kan dus zowel het gedrag als de communicatie door en met de patiënt beïnvloeden. De mate waarin kan natuurlijk verschillen van patiënt tot patiënt en van situatie tot situatie. Weerstand bieden tegen de afhankelijkheid in combinatie met het slecht gevoel dat afhankelijkheid kan creëren, komt noch het genezingsproces, noch de behandeling, noch de relatie met de arts ten goede. 

Gelukkig is er iets aan te doen: ‘patient empowerment’.